Vrijdag de 13e: een ongeluksdag die jonger is dan je denkt

Je mist de trein, je morst koffie op je nieuwe trui en je laptop krijgt kuren. Dan kijk je op de kalender en zie je dat het vrijdag de 13e is… Ik vind het zelf altijd grappig hoe snel zo’n rotdag op de datum wordt afgeschoven. Dit jaar had je daar trouwens drie kansen voor. Na 13 februari en 13 maart is het op 13 november opnieuw raak. Volgens Sopan Deb in The New York Times gebeurde dat voor het laatst in 2015 en gebeurd het pas in 2037 weer.

Maar waarom eigenlijk? Waarom is uitgerekend vrijdag de 13e een ongeluksdag? Het antwoord is verrassender dan je zou denken. Het getal 13 en de vrijdag hadden beiden al eeuwen een slechte naam. De combinatie dook echter pas in de negentiende eeuw op. En veel van de ‘oeroude’ verklaringen die je online tegenkomt, blijken vrij recente verzinsels te zijn.

Waarom 13 een ongeluksgetal is

Bij het getal 13 denken veel mensen aan het Laatste Avondmaal. Jezus zat daar met zijn twaalf apostelen aan tafel, dertien mensen in totaal. Één van hen was natuurlijk de verrader Judas. Volksverhalenonderzoeker Theo Meder van het Meertens Instituut legde aan Kennisdomein uit dat daar ook het oude advies vandaan komt om nooit met dertien mensen aan tafel te gaan zitten. Folklorist Stephen Winick van de Amerikaanse Library of Congress plaatst daar wel een kanttekening bij. De Bijbel zegt nergens in welke volgorde de gasten binnenkwamen of hoe ze zaten. Judas was dus niet echt “de dertiende”. Het aantal van dertien aan tafel kan het idee wel hebben gevoed.

Winick noemt nog een tweede verklaring. Volgens Winick is twaalf een handig getal, omdat je het kunt delen door 2, 3, 4 en 6. Niet voor niets telt een jaar twaalf maanden en een klok twaalf uur. Mogelijk staat twaalf daardoor in veel culturen voor iets compleets en volmaakt. Dertien is dan het getal dat net één stap te ver gaat. Winick geeft zelf toe dat dit een plausibele verklaring is, maar het is niet bewezen

Sinds wanneer is 13 een ongeluksgetal?

Hier spreken de kenners elkaar tegen. Folkloriste Moira Marsh vertelde NPR dat 13 pas rond de zeventiende eeuw echt als ongeluksgetal wordt genoemd. Daarvoor was dertien onder christenen misschien zelfs een goed getal, vanwege Jezus en zijn twaalf apostelen. Na de Reformatie werd dat afgedaan als bijgeloof, en sloeg het getal om.

Winick vindt die verklaring onwaarschijnlijk. Volgens hem werd 13 in katholieke landen al vóór de Reformatie met dood en ongeluk verbonden. Bovendien draagt de Dood-kaart in het tarot al minstens sinds 1565 het nummer XIII. Kennisdomein haalt ook onderzoeker Jerem van Duijl aan, die op een blog van de Universiteit Leiden schreef dat 13 al in de middeleeuwen met ongeluk werd verbonden. Waarschijnlijk had het getal dus al eeuwen een onheilspellend randje, en groeide het pas later uit tot het bijgeloof zoals we het nu kennen.

De Thirteen Club

In de negentiende eeuw was het bijgeloof rond dertien aan tafel zo bekend dat mensen er actief tegenin gingen. In New York richtte de Amerikaanse oud-kapitein William Fowler de Thirteen Club op. Volgens The New York Times en Britannica aten de leden een diner van dertien gangen, op de dertiende van de maand, in kamer 13 van de Knickerbocker Cottage. Britannica vertelt verder dat de club dertien leden telde en dat ze voor het eten onder een ladder door liepen. Ze morsten zout zonder het over hun schouder te gooien en openden binnen paraplu’s.

Wanneer de club voor het eerst bijeenkwam, is niet helemaal duidelijk. The New York Times noemt 13 september 1881, terwijl Britannica en de Library of Congress het houden op vrijdag 13 januari 1882. Die eerste datum viel op een dinsdag. Misschien werd de club in 1881 opgericht en was het eerste officiële diner in 1882, maar zeker weet ik dat niet. Tot de ereleden hoorden later zelfs de Amerikaanse presidenten Chester A. Arthur, Grover Cleveland en Theodore Roosevelt, aldus The New York Times.

Waarom juist de vrijdag?

De vrijdag heeft een langere slechte reputatie dan de combinatie met 13. De meest gehoorde verklaring is christelijk: Jezus werd op een vrijdag gekruisigd, die we nu Goede Vrijdag noemen. Volgens Winick werd vrijdag daardoor in de hele christelijke wereld een vastendag, en een dag waarop je je favoriete eten moet laten staan voelt al snel als een pechdag. Hij ziet steun voor die verklaring in het feit dat vrijdag in het jodendom, de islam en het hindoeïsme geen ongeluksdag is.

Al in de veertiende eeuw gold vrijdag als een slechte dag om aan een reis of iets nieuws te beginnen. Dat blijkt uit The Canterbury Tales van Geoffrey Chaucer, volgens A Dictionary of Superstitions van Iona Opie en Moira Tatem (2003). Moira Marsh vertelde NPR iets vergelijkbaars: sinds de middeleeuwen werd vrijdag in de Engelstalige wereld, en waarschijnlijk in een groot deel van Europa, als ongeluksdag gezien.

De naam vrijdag komt overigens van de Germaanse godin Frigg. Daarom heet de angst voor vrijdag de 13e ook wel friggatriskaidekafobie, schrijft Britannica.

Hoe vrijdag de 13e een ongeluksdag werd

Volgens Britannica werd de combinatie van vrijdag en 13 voor het eerst beschreven in het Frankrijk van de negentiende eeuw. Ook de oudste voorbeelden die Winick vond, komen daarvandaan. In 1834 schreef de Markies de Salvo in een literair tijdschrift over een Siciliaanse graaf die zijn dochter op een vrijdag de 13e vermoordde. Volgens de Salvo brachten vrijdagen en het getal 13 altijd ongeluk. In datzelfde jaar klaagde een personage in het toneelstuk Les Finesses des Gribouilles dat al zijn tegenslag kwam doordat hij op vrijdag 13 december 1813 was geboren. Wie dat narekent, ziet dat die dag in werkelijkheid op een maandag viel, maar dat mag de pret niet drukken.

Rond het midden van de eeuw was het idee in Frankrijk gemeengoed. In het blijspel Bloqué! uit 1858 roept een personage dat hij nooit geluk heeft gehad, want hij is op een vrijdag de 13e geboren. Ook de Italiaanse componist Gioachino Rossini kreeg er later mee te maken. Hij overleed op vrijdag 13 november 1868. Zijn biograaf H. Sutherland Edwards schreef in 1869 dat Rossini vrijdag als ongeluksdag en 13 als ongeluksgetal zou hebben gezien. Als dat klopte, was zijn sterfdatum wel heel opmerkelijk.

Van Frankrijk naar Amerika

Via Franse toneelstukken stak het bijgeloof de oceaan over. Winick volgde het toneelstuk Lélia van Octave Gastineau. Een gravin wil daarin een bal verlaten omdat het vrijdag is, een vastendag, en ook nog de 13e. Aan het eind is ze opgelucht als blijkt dat het na middernacht al zaterdag de 14e is. Van dit stuk verschenen in 1878 en 1879 Engelse vertalingen. In de versie van 1879 werd achter “vrijdag de 13e” een extra uitroep toegevoegd: How unlucky! Volgens Winick moest het Amerikaanse publiek blijkbaar nog uitgelegd krijgen waarom die datum erg was.

In de jaren 1880 zagen sommige Amerikanen het nog als een dwaas en typisch Frans bijgeloof, waar kranten grapjes over maakten. Vanaf het eind van dat decennium dook vrijdag de 13e steeds vaker op in Amerikaanse kranten. Winick vond een mooi voorbeeld in de Kansas City Journal van 14 oktober 1899. Een week eerder, ook een vrijdag, waren er acht huwelijksvergunningen verleend. Op vrijdag de 13e kwamen er maar twee aanvragen binnen.

In 1907 verscheen de populaire roman Friday, the Thirteenth van Thomas W. Lawson, over een beurshandelaar die het bijgeloof gebruikt om paniek op Wall Street te veroorzaken. Dat boek wordt vaak als oorsprong genoemd, maar volgens Winick klopt dat niet. De personages geloven er al in en noemen het een traditie. Lawson beschreef dus een bestaand bijgeloof en maakte het daarmee wel een stuk bekender. In 1916 werd het boek zelfs verfilmd, schrijft The New York Times.

Een naam voor de angst

Ook de woorden voor de angst zelf zijn jonger dan je zou denken. Triskaidekafobie, de angst voor het getal 13, duikt volgens taalhistoricus David Wilton van Wordorigins voor het eerst op in 1892. Grappig genoeg in een psychiatrisch woordenboek dat zulke termen juist overdreven vond. Het tongbrekende paraskevidekatriafobie, de angst voor vrijdag de 13e, werd pas veel later bedacht door de Amerikaanse therapeut Donald Dossey, schrijft Britannica.

Vrijdag de dertiende in Nederland

In Nederland werd er eerst vooral om gelachen. Op 20 april 1879 besprak Jan ten Brink in het Nieuws van den Dag een verhalenbundel van de zeeman C.T. van Assendelft de Coningh. In een van die verhalen weigert een kapitein uit te varen op vrijdag de dertiende. Ten Brink vond het onbegrijpelijk dat een verstandige schrijver hier zo zwaar aan tilde en noemde het “zulk een armzalig bijgeloof”. Die recensie vond Andere Tijden terug in oude kranten. Ook Kennisdomein, dat zocht in Delpher, het digitale krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek, noemt het als oudste Nederlandse vermelding.

Volgens Kennisdomein lag de Nederlandse vertaling van Lawsons roman in november 1907 al in de winkel, met de veelzeggende ondertitel De ongeluksdag. Volgens een telling van dezelfde site schreven Nederlandse kranten in de jaren dertig ruim vier keer zo vaak over de ongeluksdag als in de jaren twintig. In 1931 deed de Bredasche Courant al alsof het iets “van ouds” was.

Na de Tweede Wereldoorlog

Echt groot werd het pas na de Tweede Wereldoorlog, aldus historicus Albert van der Zeijden volgens Historiek. Enne Koops van Historiek wijst daarbij op de naoorlogse veramerikanisering van onze cultuur en vooral op de horrorfilm Friday the 13th uit 1980. Ook folklorist Peter Burger ziet die film als de echte doorbraak, schrijdt Andere Tijden. En eerlijk gezegd zie ik ook vooral Jason Voorhees met zijn hockeymasker voor me als ik aan vrijdag de 13e denk. Van der Zeijden wijst nog een andere schuldige aan, namelijk de journalistiek zelf. Journalisten houden het bijgeloof in stand door er steeds weer over te schrijven.

De mythes over de oorsprong

Zoek je online naar de oorsprong van vrijdag de 13e, dan kom je steeds dezelfde verhalen tegen. Winick noemt dat metafolklore: verhalen óver een bijgeloof. Vaak laten ze het bijgeloof ouder lijken dan het is.

Loki en het feestmaal in Walhalla

Twaalf goden zouden in Walhalla aan tafel hebben gezeten, toen de onruststoker Loki als dertiende ongenode gast binnenkwam en de dood van de god Balder veroorzaakte. Een prachtig verhaal, maar in de Edda’s, de bronnen over Balders dood, sterft Balder niet tijdens een diner en staat nergens hoeveel goden erbij waren. Volgens Winick nam National Geographic dit verhaal in 2011 over uit een interview met Donald Dossey. Waar Dossey het vandaan had, weet Winick niet. Het stond in elk geval al in 1987 in een populair boek van de Amerikaanse schrijver Charles Panati, zoals CNN laat zien. Vermoedelijk heeft iemand het verhaal van Balder gecombineerd met de dertiende gast van het Laatste Avondmaal.

Frigg en haar heksenkring

In datzelfde boek, Extraordinary Origins of Everyday Things (1987), staat ook een verhaal over Frigg, de godin naar wie de vrijdag is genoemd. Toen de Noord-Europese volken christelijk werden, zou de kerk haar tot heks hebben verklaard en naar een bergtop hebben verbannen. Daar kwam ze elke vrijdag bijeen met elf andere heksen en de duivel, samen dertien, om ongeluk te beramen voor de week erna. Een ouder spoor van het verhaal heb ik niet kunnen vinden. Een mooi griezelverhaal, maar waarschijnlijk geen oude folklore.

De ontbrekende wet in de Codex Hammurabi

In de Codex Hammurabi, een Mesopotamisch wetboek van bijna 4000 jaar oud, zou wet 13 zijn overgeslagen. Dat zou een vroeg voorbeeld zijn van hotels zonder dertiende verdieping. In werkelijkheid zijn de wetten op de originele steen helemaal niet genummerd, legt Winick uit. Een eventueel ontbrekend nummer is pas in moderne edities ontstaan.

De Tempeliers

De populairste verklaring is de arrestatie van de Tempeliers in Frankrijk op vrijdag 13 oktober 1307, op bevel van koning Filips de Schone. De datum klopt, maar niemand lijkt die gebeurtenis vóór de twintigste eeuw met de ongeluksdag in verband te hebben gebracht, schrijft Winick. Jerem van Duijl vond het verband volgens Kennisdomein niet eerder dan in een boek uit 1995. Dan Brown gaf het verhaal in 2003 een flinke duw met De Da Vinci Code, en sindsdien lijkt het niet meer weg te krijgen.

Brengt vrijdag de 13e echt ongeluk?

Nee, maar het verandert wel wat we doen. Kennisdomein vergeleek CBS-cijfers van 1995 tot en met 2025 met de vrijdagen een week eerder en later. Op vrijdag de 13e trouwden volgens die berekening 40 procent minder paren, terwijl er evenveel mensen overleden: gemiddeld 409 tegen 410. Het bijgeloof lijkt wel te slijten. Tot en met 2014 ging het om 42 procent minder huwelijken, daarna om 35 procent.

Op de weg is het eerder rustiger dan gevaarlijker. Volgens persbureau Reuters meldde het Centrum voor Verzekeringsstatistiek in 2008 dat verzekeraars op een gewone vrijdag gemiddeld 7800 schademeldingen van verkeersongevallen kregen, en op vrijdag de 13e zo’n 7500. Mogelijk zijn mensen die dag net iets voorzichtiger. Een Engels onderzoek uit 1993 vond wel meer ziekenhuisopnames na verkeersongelukken, maar de onderzoekers schreven er zelf bij dat de aantallen te klein waren om er veel over te zeggen.

Waarom vrijdag de 13e blijft bestaan?

Dat vrijdag de 13e eigenlijk gewoon een bedenksel is, zie je ook over de grens. In Spanje en Griekenland is dinsdag de 13e de pechdag, en in Italië vrezen ze juist vrijdag de 17e, schrijft Britannica. Het bijgeloof is gegroeid uit losse angsten voor de vrijdag en het getal 13, aan elkaar gesmeed in het Frankrijk van de negentiende eeuw. Toneelstukken, kranten, een beursroman en een horrorfilm hebben het daarna groot gemaakt. Van der Zeijden zei het al: journalisten houden het in stand door erover te schrijven. Met deze blogpost draag ik daar misschien ook wel mijn steentje aan bij. Wil je weten waarom we überhaupt zo graag in dit soort dingen geloven? Lees dan ook mijn post over waarom we in bijgeloof geloven.

Zit je op 13 november met een rotdag, dan weet je in ieder geval wie je de schuld mag geven. Of je zet gewoon Friday the 13th op en maakt er een gezellige filmavond van. En heb je na alle Halloween-drukte juist zin in iets rustigers? Lees dan over Allerheiligen en Allerzielen: de stille kant van Halloween.

Veelgestelde vragen over vrijdag de 13e

Wanneer is de volgende vrijdag de 13e?

De volgende is op 13 november 2026, de derde van dit jaar. Daarna is het pas op 13 augustus 2027 weer zover.

Valt de 13e vaker op een vrijdag dan op andere dagen?

Ja, maar echt maar nét. Over 400 jaar valt de 13e 688 keer op een vrijdag en 684 tot 687 keer op een andere weekdag, berekende Kennisdomein. Elk jaar heeft minstens één en hoogstens drie keer vrijdag de 13e.

Hoe oud is het bijgeloof rond vrijdag de 13e?

De oudste duidelijke vermeldingen komen uit Frankrijk in 1834. In Nederland vond men het in 1879 nog een armzalig bijgeloof, en echt populair werd het pas na de Tweede Wereldoorlog.

Komt vrijdag de 13e van de Tempeliers?

Waarschijnlijk niet. De Tempeliers werden wel op vrijdag 13 oktober 1307 opgepakt, maar het verband met de ongeluksdag is pas in de twintigste eeuw gelegd.

Hoe heet de angst voor vrijdag de 13e?

Paraskevidekatriafobie of friggatriskaidekafobie. De angst voor alleen het getal 13 heet triskaidekafobie.

Gebruikte bronnen

Tags: