Pinterest Instagram Tiktok
Verhalen & Folklore

Allerheiligen en Allerzielen: de stille kant van Halloween

Spookseizoen
2 november 2026
9 Mins Read
15 Views
0 Comments

De pompoenen staan nog op de stoep en het snoep is nog lang niet op. Toch is voor veel Halloween-liefhebbers het seizoen nu voorbij. Maar wist je dat Halloween eigenlijk de naam van een vooravond is? De vraag is dan natuurlijk: de vooravond van wát?

Het antwoord ligt in de twee dagen die erop volgen: Allerheiligen op 1 november en Allerzielen op 2 november. Vandaag is het Allerzielen, de dag waarop veel mensen een graf bezoeken of een kaarsje aansteken voor iemand die ze missen. Ik ben katholiek gedoopt, en heb mijn communie en vormsel gedaan. Toch heb ik nooit iets met deze dagen gehad, mede omdat ik een ‘classic’ Katholiek was: alleen in naam, niet in de praktijk. Het helpt natuurlijk ook niet mee dat ik mij als tiener heb laten uitschrijven bij de kerk. Maar gezien mijn liefde voor Halloween was mijn interesse in deze dagen gewekt, en besloot ik er dit jaar in te duiken. Wat vieren we eigenlijk op Allerheiligen en Allerzielen, en wat hebben ze met Halloween te maken?

Halloween, Allerheiligen en Allerzielen: drie dagen die bij elkaar horen

De naam Halloween is een verkorting van het Engelse All Hallows’ Eve, de avond voor All Hallows’ Day. Dat is de oude Engelse naam voor Allerheiligen. In de christelijke traditie horen 31 oktober, 1 november en 2 november bij elkaar. Samen heten ze Allhallowtide, een periode van drie dagen waarin het draait om de doden.

Op 31 oktober begint het met de vooravond. Met Allerheiligen, op 1 november, herdenkt de katholieke kerk alle heiligen tegelijk, bekend en onbekend. En op Allerzielen, 2 november, gedenkt de kerk alle overleden gelovigen. Het verschil zit in de katholieke leer. Allerheiligen eert iedereen van wie de kerk aanneemt dat die al in de hemel is. Allerzielen is voor de overledenen die volgens die leer nog onderweg zijn, in het vagevuur, en voor wie de levenden kunnen bidden. In de praktijk denken de meeste mensen op 2 november gewoon aan hun eigen dierbaren: je opa, je buurvrouw, je vader of moeder.

Allerheiligen: één dag voor alle heiligen

Van martelaren naar alle heiligen

Al in de vierde eeuw herdachten christenen hun martelaren, mensen die voor hun geloof waren gestorven. Dat gebeurde op verschillende plekken en op verschillende data. In Edessa, in het huidige Turkije, was dat bijvoorbeeld op 13 mei. Omdat er zoveel martelaren waren dat niet iedereen een eigen dag kon krijgen, kwam er een gezamenlijke herdenking.

In 609 of 610 wijdde paus Bonifatius IV het Pantheon in Rome, een oude tempel voor alle Romeinse goden, aan Maria en alle martelaren. Het feest daarvan viel op 13 mei. Een opvallend toeval: op 13 mei eindigde ook het Romeinse Lemuria, een feest waarop rusteloze geesten van de doden werden gesust. Sommige liturgiewetenschappers zien daarin de oorsprong van Allerheiligen, maar meer dan een gelijke datum en een gedeeld thema is er niet.

Wie telt er eigenlijk als heilige? In katholieke zin niet alleen de mensen die officieel heilig zijn verklaard, maar alle gelovigen van wie de kerk aanneemt dat ze in de hemel zijn. Bekend en onbekend. Dat maakt Allerheiligen een stuk breder dan je misschien denkt.

Pantheon in Rome
© Chelaxy Designs / Unsplash

Waarom eigenlijk op 1 november?

In mijn post over de geschiedenis van Halloween schreef ik dat de kerk Allerheiligen naar 1 november verplaatste om het Keltische feest Samhain te dwarsbomen. Dat is de uitleg die je bijna overal leest. Toen ik me voor deze post verder verdiepte, bleek die bewering minder stevig dan ik dacht.

Dit weten we wel. Paus Gregorius III wijdde in de achtste eeuw een kapel in de Sint-Pieter aan alle heiligen, al verschillen bronnen erover of dat op 1 november was. Rond het jaar 800 vierden kerken in Engeland en Ierland al een feest voor alle heiligen op 1 november. De Engelse geleerde Alcuinus raadde in die tijd een bevriende aartsbisschop in Salzburg aan om dat ook te doen. In 835 schreef keizer Lodewijk de Vrome, op voorspraak van paus Gregorius IV, het feest op 1 november voor in zijn hele rijk.

Heeft de kerk Samhain verdrongen?

Dat is de vraag waar historici het niet over eens zijn. De Schotse onderzoeker James Frazer stelde rond 1900 dat de kerk 1 november koos vanwege Samhain, dat hij een Keltisch dodenfeest noemde. De Britse historicus Ronald Hutton bestrijdt dat. Volgens hem tonen de oudste bronnen Samhain als oogstfeest zonder bijzondere band met de doden, en kwam de novemberdatum eerder uit Germaanse dan uit Keltische hoek. Ook John Helsloot van het Meertens Instituut noemt het uitgewerkte verhaal over Samhain als dodenfeest een fictie van negentiende-eeuwse onderzoekers. Dat Samhain bestond, betwist hij niet.

Hoe onzeker het is, zie je ook aan Encyclopædia Britannica. In het artikel over Halloween staat dat Gregorius III de datum verplaatste “perhaps in part” om heidense feesten te vervangen. In het artikel over Samhain staat dat de christelijke feestdagen “entirely independently of Samhain” ontstonden. Twee artikelen in dezelfde encyclopedie met twee verschillende antwoorden.

Helemaal uit de lucht gegrepen is het verhaal dan ook niet. De kerk paste wel degelijk heidense plekken en gebruiken aan, en het Pantheon is daar zelf een voorbeeld van. Rond 601 schreef paus Gregorius de Grote aan een missionaris die naar Engeland vertrok dat hij heidense tempels niet moest afbreken, maar ombouwen tot kerken. De offerfeesten moesten plaatsmaken voor christelijke feestmaaltijden. Dat de kerk zo te werk ging, staat vast. Of ze dat ook met Samhain deed, is een andere vraag. Eerlijk is eerlijk: het verhaal over het dwarsbomen van Samhain is gewoon te mooi om niet door te vertellen. Maar bewezen is het dus niet.

Allerzielen: een dag voor alle overledenen

Van een klooster in Cluny naar de hele kerk

Bidden voor de doden is in het christendom heel oud, maar een vaste dag ervoor kwam pas later. Rond het jaar 1000 bepaalde het Franse benedictijnenklooster Cluny onder abt Odilo dat alle kloosters van de orde jaarlijks op 2 november, de dag na Allerheiligen, de klok zouden luiden voor de overledenen en de liturgie op hen zouden afstemmen. Vaak lees je het jaar 998, maar dat is niet zeker.

Volgens de overlevering was het bisdom Luik het eerste bisdom dat de gewoonte overnam, onder bisschop Notger. De dag kwam de kerk dus via onze eigen regio binnen. Rond 1200 werd Allerzielen in de hele katholieke kerk gevierd.

Het vagevuur, kort uitgelegd

Waarom zou je bidden voor iemand die al dood is? Rond dezelfde tijd ontwikkelde zich in de katholieke leer het idee van het vagevuur: een plek tussen hemel en hel waar de meeste overledenen moesten boeten voor kleinere zonden, voordat ze de hemel in mochten. Met gebeden en goede daden konden de levenden die periode verkorten. Daar draaide Allerzielen eeuwenlang om.

Tijdens de Reformatie in de zestiende eeuw wezen protestanten dat idee af. Het zielenheil was volgens hen een zaak van God alleen. Zij schaften het vagevuur en daarmee ook Allerzielen af.

Hoe Allerzielen Halloween zijn spookachtige kant gaf

Hier wordt het interessant voor wie van Halloween houdt. Op veel plekken staken mensen op de vooravond van Allerheiligen kaarsen of lantaarns aan op graven of voor het raam, om de zielen de weg te wijzen. Volgens Britannica heeft juist dat herdenken van de doden met gebed en licht de focus van Halloween op geesten mede gevormd. Antropoloog Irene Stengs van het Meertens Instituut wijst er ook op dat het bezoeken van graven en het herdenken van de doden bij Allerheiligen hoorde, activiteiten die we nu met Halloween verbinden.

Het griezelige van Halloween komt dus misschien minder uit een Keltisch verleden dan we denken, en meer uit de christelijke dodenherdenking. Dat geldt ook voor het langs de deuren gaan, dat mogelijk teruggaat op arme kinderen die soul cakes ophaalden in ruil voor gebeden voor de doden. Daarover lees je meer in mijn post over trick-or-treat op 4 november.

Allerheiligen en Allerzielen in Nederland en België

In Nederland: chrysanten, kaarsjes en een schoongemaakt graf

In Nederland is 1 november geen vrije dag, anders dan in België, Frankrijk en Luxemburg. Dat was niet altijd zo. Tot 1967 was Allerheiligen voor katholieken een vrije dag, daarna verplaatsten de bisschoppen de viering naar de zondag. Sinds 1991 vieren katholieken het hoogfeest weer op de dag zelf, maar een vrije dag werd het niet meer.

Dat Allerzielen hier überhaupt bestaat, is minder vanzelfsprekend dan je zou denken. Volgens Wim Cappers, die erover schreef in het tijdschrift Terebinth, kon de dag in de zeventiende en achttiende eeuw in de Republiek niet openlijk worden gevierd, omdat de gereformeerde kerk alle “paapse uitingen” verbood. Pas in de negentiende eeuw, toen katholieken zich emancipeerden, werd Allerzielen een belangrijke dag. In de twintigste eeuw kwam op elk graf een gedenkteken, en trokken gelovigen op 2 november naar de begraafplaats om het graf schoon te maken. Ze zetten er witte chrysanten op, als symbool van het eeuwige leven.

Die witte chrysant is aan het verdwijnen. Een Bredase bloemist vertelde aan Omroep Brabant in 2022 dat vooral oudere mensen hem nog kopen, en dat de jongere generatie vaak niet meer weet wat Allerheiligen en Allerzielen zijn. Ook aan de leer hecht bijna niemand meer: weinig katholieken denken op Allerzielen nog aan het vagevuur. Het gaat vooral om het gedenken van de mensen die je mist.

Allerzielen, allernaasten, witte bloemen op graf
© Michael Pointner / Unsplash

In protestantse kerken bestaat Allerzielen niet, maar ook daar staat november in het teken van de doden. Volgens Cappers lazen protestanten de namen van overledenen traditioneel voor op oudejaarsavond. Die gewoonte is verschoven naar Eeuwigheidszondag, de laatste zondag van het kerkelijk jaar eind november, en inmiddels worden daar ook kaarsen aangestoken, naar katholiek voorbeeld. In een groot deel van het protestantse noorden ligt het moment van herdenken dus een paar weken later.

Herdenken zonder kerk

Sinds de jaren negentig krijgt Allerzielen een nieuw leven, ook buiten de kerk. Een bekend voorbeeld is het project van beeldend kunstenaar Ida van der Lee. In 2005 bedacht ze voor begraafplaats De Nieuwe Ooster in Amsterdam Allerzielen Allicht, een avond waarop nabestaanden met licht en kleine rituelen hun doden konden herdenken. Twee jaar later deden onder de naam Allerzielen Alom vier begraafplaatsen en een crematorium in Noord-Holland mee. Van de 4000 bezoekers was bijna tweederde niet kerkelijk. Sommigen serveerden eten aan andere bezoekers, naar voorbeeld van de Mexicaanse Día de los Muertos. Dat feest valt op dezelfde dagen, maar is volgens Britannica iets anders dan Halloween.

Inmiddels organiseren begraafplaatsen en crematoria door het hele land zulke avonden. Crematorium Schagen heeft dit jaar een Brievenbus aan de Hemel, waarin je een brief of kaart voor een overleden dierbare kunt posten. Je hoeft er niet gelovig voor te zijn, en je dierbare hoeft er niet eens begraven te liggen.

En in België?

In België ligt het zwaartepunt een dag eerder. Allerheiligen is daar een wettelijke feestdag en Allerzielen niet, dus gaan Belgen vooral op 1 november naar het kerkhof, met chrysanten in alle kleuren.

Waar het eigenlijk om draait

Voor veel Halloween-liefhebbers voelt 1 november als het einde van het seizoen. In de oude traditie is het juist andersom: Halloween is de aanloop, en Allerheiligen en Allerzielen zijn de dagen waar het om draait. Wim Cappers merkt op dat bij de nieuwe vieringen niet de overledenen centraal staan, maar de mensen die achterblijven. Daarom is er volgens hem “niet zozeer sprake van Allerzielen als wel van Allernaasten”.

Dat raakt me meer dan ik had verwacht toen ik aan deze post begon. Mijn ouders leven allebei niet meer. Ik heb nooit een reden gehad om daar op 2 november bij stil te staan, maar dit jaar doe ik het wel. Misschien met een kaarsje, misschien gewoon met een moment voor mezelf.

Of je nu gelovig bent of niet: Allerheiligen en Allerzielen zijn een mooie gelegenheid om, na een avond griezelen, even stil te staan bij wie er niet meer is. 

Steek jij vandaag een kaarsje aan voor iemand?

Gebruikte bronnen

Tags:

Andere berichten

Related Posts