Oogstrituelen door de eeuwen heen

Begin deze maand schreef ik over de geschiedenis van Halloween en hoe de oorsprong daarvan ligt bij het Keltische Samhain. Wat in die post onderbelicht bleef, is dat Samhain niet op zichzelf staat. Het Keltische Wiel van het Jaar kent twee eerdere herfstfeesten die aan Samhain voorafgaan. Die draaien allebei om iets veel praktischers dan geesten en voorouders: de oogst en de bijbehorende oogstrituelen.

Door de eeuwen heen was de oogst de beloning voor een jaar hard werken. En of je die beloning ook kreeg, hing net zo goed af van omstandigheden die niemand in de hand had. Dat verklaart waarom er, van Ierland tot Korea, onafhankelijk van elkaar rituelen zijn ontstaan rond het binnenhalen van de laatste gewassen. Tijd om die oogstrituelen te verkennen, van het Keltische Lughnasadh tot het Nederlandse olle wief.

Waarom oogstrituelen altijd al bijzonder waren

Voor het grootste deel van de menselijke geschiedenis was de oogst geen symbolische gebeurtenis, maar een existentiële. Was de oogst goed, dan overleefde je de winter. Was hij slecht, dan niet. Die onzekerheid verklaart waarom er zoveel rituelen ontstonden rond het laatste graan: mensen maaiden, haalden binnen en deelden bewust en met zorg. Vaak begeleid door liederen, offers of een feestmaal. Niet alleen maar uit bijgeloof, maar ook omdat mensen op deze manier grip probeerden te krijgen op iets waar ze eigenlijk geen grip op hadden.

Keltische oogstrituelen

Het Wiel van het Jaar, de acht jaarfeesten van de Keltische traditie, kent twee momenten die volledig om de oogst draaien: Lughnasadh en Mabon. Beide liggen in de aanloop naar Samhain, het feest waarmee de donkere helft van het jaar begint.

Lughnasadh of Lammas (1 augustus)

Lughnasadh dankt zijn naam aan de god Lugh. Het feest markeert het begin van de oogsttijd, als de zonnekracht afneemt en de eerste gewassen binnenkomen. In de Middeleeuwen ging dit gepaard met grote bijeenkomsten: de Óenach Tailten, met atletiekwedstrijden die veel weg hadden van de Olympische Spelen, paardenrennen, muziek en handel. Ook sloten jonge stellen proefhuwelijken: ze gaven elkaar de hand door een gat in een houten deur en beslisten een jaar en een dag later of het permanent werd. Van de eerste oogst vlochten of bakten mensen een graanfiguur, een gebruik dat je terugziet in de Engelse Lammas-traditie met corn dolls.

Zeker was die oogst overigens nooit: in Ierland kon hevige regenval begin augustus, bekend als de “Lammas floods”, de oogst alsnog vernielen. Volksrijmpjes zoals “for Lammas floods, with crops oft havoc play” herinnerden eraan dat je nooit wist wat je zou krijgen tot de laatste schoof binnen was.

De bekendste hedendaagse invulling is de Puck Fair in het Ierse Killorglin. Dit bestaat al sinds minstens de zestiende eeuw, en er wordt van gedacht dat dit een voortzetting is van Lughnasadh. Dit laatste is echter niet met zekerheid vast te stellen. Tijdens dit straatfestival kroont men een wilde geit tot koning, gevolgd door drie dagen muziek, dans en een vee- en paardenmarkt. Naast deze seculiere invulling bestaat er ook een gekerstende variant: de jaarlijkse pelgrimage naar de top van Croagh Patrick, bekend als Reek Sunday, eind juli, die nog steeds tienduizenden pelgrims trekt.

Oogstrituelen, appels in een mand — © Julia Kicova / Unsplash

Mabon (rond 21 september)

Op Mabon zijn dag en nacht precies even lang, waarna de balans doorslaat naar het donker. Het is het moment van de tweede oogst, en daarmee een feest van dankbaarheid. Maar het is ook een moment van loslaten. Net als de bomen hun bladeren laten vallen, is dit voor veel hedendaagse pagans een goed moment om afstand te doen van wat niet langer dient.

Opvallend genoeg is de naam Mabon helemaal niet zo oud als hij klinkt. Het vieren van de herfstequinox zelf is overigens wel eeuwenoud: monumenten als Newgrange in Ierland en het 5000 jaar oude Loughcrew zijn met griezelige precisie afgestemd op de equinox. De naam Mabon is echter pas in de jaren zeventig bedacht. De Amerikaanse wiccan Aidan Kelly verzon deze naam omdat het hem stoorde dat de zomerzonnewende en de equinoxen geen ‘heidense’ naam hadden, zoals Yule en Beltane wel hadden. Hij zocht naar een Saksische mythe die leek op de Griekse Persephone, die elk jaar de onderwereld ingaat en weer terugkeert, maar vond die niet. In plaats daarvan stuitte hij op Mabon ap Modron uit de Welshe mythologie, en zo kreeg het feest zijn naam.

Sommige pagans uit de Welshe traditie, zoals folk witch Mhara Starling, vieren Mabon overigens bewust niet onder die naam: in de oorspronkelijke mythologie heeft de god Mabon ap Modron namelijk niets met de herfstequinox te maken, zijn verhaal speelt zich niet eens in de herfst af.

Na Mabon is het wachten op Samhain, het feest waar ik begin deze maand over schreef. De oogst is dan voorbij, en het donkere seizoen kan beginnen.

Nederlandse oogstrituelen

Ook in Nederland vierden mensen eeuwenlang uitbundig de oogst, al zijn de meeste gebruiken inmiddels verdwenen door de mechanisering van de landbouw. In Twente begonnen boeren op 25 juli, Sint Japiks dag, vaak met oogsten. Er werd onder het zingen van oogstliedjes hard gewerkt, en vrouwen droegen dan de witte Sint Japiksdracht. De laatste schoof kreeg altijd extra aandacht. Mensen versierden hem met linten en bloemen en bonden hem soms op tot een pop die het ‘olle wief’ heette. In plaatsen als Eibergen kleedden ze de pop zelfs aan met jak en muts, en droegen ze hem feestelijk rond.

In Groningen verstopte bij het koolzaad oogsten een jongetje zich in het laatste gewas, de “koolhaas”. Daarna brachten ze hem in een zeil met stro naar de boerderij. In Raalte ontstond in de negentiende eeuw Stöppelhaene, genoemd naar de stoppelige handen die je kreeg van het maaien van rogge. De haan speelt daarin de hoofdrol als symbool van vruchtbaarheid, ook wel gezien als de korengeest die in het koren woont. Tot in de jaren dertig van de vorige eeuw bakten mensen dit symbool zelfs letterlijk: een broodhaantje bovenop een krans van brood, de stoppelhaan.

Oogstbrood en offergebruiken

Er werd ook flink gebakken voor de gelegenheid: oogstbrood met korenaren in Willemstad (een gebruik dat zou teruggaan tot rond 1700), dierkoeken in Goes, en de anijsgekruide mastellen in Brabant en Vlaanderen. In sommige broden bakten mensen pruimen, rozijnen en krenten van de vorige oogst mee, als symbool van voorspoed voor het komende jaar. De vorm van dit soort oogstbroden herinnert mogelijk nog aan oude offerbroden.

Historici nuanceren dit overigens iets: de georganiseerde vorm van deze feesten, zoals we die nu kennen, is vaak een twintigste-eeuwse reconstructie: Stöppelhaene is bijvoorbeeld pas sinds 1951 een officieel feest, gevierd met een corso en oogstdemonstraties. Losse elementen, zoals de haan als vruchtbaarheidssymbool of de vorm van offerbroden, worden wel gezien als voorchristelijk. Een ononderbroken lijn naar de Keltische of Germaanse oogstfeesten van eeuwen terug, zoals sommige volkskundigen in de jaren vijftig beweerden, is echter niet aangetoond.

Oogstrituelen, rustiek brood — © DDP / Unsplash

Zomervakantie en de oogst

Er wordt vaak gezegd dat de zomervakantie is ontstaan omdat kinderen moesten helpen met de oogst. Daar vond ik zelf tegenstrijdig bewijs over. Historicus Enne Koops schrijft op Historiek dat dit een mythe is: boerenkinderen waren volgens hem vooral in het najaar en voorjaar nodig. De zomervakantie bestond al sinds de jaren 1830 om heel andere redenen, zoals rust voor leerlingen en docenten en de hitte in overvolle klaslokalen. Jacques Dane, historicus en hoofd onderzoek van het Nationaal Onderwijsmuseum, vertelt op NEMO Kennislink juist het tegenovergestelde: de zomer was cruciaal voor het oogsten van gerst, rogge, aardappelen en fruit, waarvoor boeren alle beschikbare handen nodig hadden, inclusief hun kinderen. Met de Leerplichtwet van 1901 voerde de overheid daarom het ‘landbouwverlof’ in. Volgens Dane begint het schooljaar nog steeds in september, omdat de oogsttijd dan net voorbij was.

Wie er gelijk heeft, is mij niet helemaal duidelijk. Waarschijnlijk allebei: de vakantie zelf bestond mogelijk al om andere redenen, maar het aparte landbouwverlof dat er later bovenop kwam, lijkt wel degelijk aan de oogst gekoppeld.

Oogstrituelen wereldwijd

Wereldwijd is de oogst al eeuwen aanleiding voor feest, met tientallen tradities. Drie voorbeelden laten al zien hoe opvallend de overeenkomsten zijn. Tijdens het Joodse Sukkot bouwen gezinnen zeven dagen lang loofhutten met een dak dat de sterren doorlaat. Dit is ter herinnering aan zowel de oogst als de tocht door de woestijn na de uittocht uit Egypte. Bij Dożynki in Polen vlechten mensen een kroon van het laatste graan, versierd met bessen, noten en linten. Een vrouw draagt de kroon in processie naar de kerk, waar die een zegen krijgt. En bij het Koreaanse Chuseok reizen mensen terug naar de geboorteplaats van hun voorouders. Daar bezoeken ze graven en delen ze een feestmaal met traditionele gerechten zoals songpyeon.

Drie totaal verschillende culturen, en toch dezelfde kern: dankbaarheid, samen eten, en het eren van wie er niet meer is.

Van oogst naar Samhain

De cirkel is hiermee rond. Eerst was er de dankbaarheid voor wat de aarde gaf, dan de balans van Mabon. Pas daarna volgde het feest waarmee de donkere helft van het jaar echt begint: Samhain, de Keltische oorsprong van Halloween. De volgende keer dat je in oktober een pompoen uitholt, weet je dat er weken eerder al oogstrituelen aan de gang waren.